Bağımsız Tataristan Ekonomisi: Bağımlılıktan Egemenliğe

Tataristan’ın Moskova olmadan “kaldıramayacağı”, “dağılacağı” ya da “batacağı” bize her seferinde yeniden söylendiğinde, bu iddiaların ardında hep aynı şey yatar: hesap yapmaya isteksizlik. Oturup rakamları sakince toplamak, metropolün söyleminin dağılıp gitmesi için yeterlidir.

Ekonomi kesin bir bilimdir. Ne Brejnev döneminin “ekonomi tutumlu olmalı” sloganlarını tanır ne de Putin’in vatanseverlik şantajını. Yalnızca yapılarla, akışlarla ve dengelerle ilgilenir. Cumhuriyetimizin ekonomik yapısı da tam olarak bunu gösteriyor: egemen bir Tataristan yalnızca yaşayabilir olmakla kalmaz, tüm Volga-Ural bölgesinin en rekabetçi ekonomilerinden biri olabilir.

Temelden başlayalım. Tataristan’ın gayrisafi bölgesel hasılası şimdiden 5,5 trilyon rubleyi aşıyor. Bu, hammaddeye dayalı bir monokültür ya da yalnızca bir “petrol borusu” ekonomisi değil. Çıkarımın ileri işlemeyle el ele yürüdüğü, ağır sanayinin orta sınıf ve hizmet sektörüyle bir arada var olduğu çeşitlendirilmiş bir sistem.

Cumhuriyet her yıl yaklaşık 34 milyon ton petrol üretiyor ve bunun dörtte üçü yine burada, TANECO ve TAIF-NK tesislerinde, %99’un üzerinde bir işleme derinliğiyle rafine ediliyor. Tahminlere göre keşfedilmiş konvansiyonel petrol rezervleri 30-40 yıl daha yetecek: bu, iki kuşak boyu bir avantaj demek. Üstelik bu hesaba, endüstriyel üretimini artık gerçekleştirebildiğimiz 7 milyar tonluk doğal bitüm dahil değil.

Nizhnekamskneftekhim ve Kazanorgsintez, Rusya’daki toplam polietilen üretiminin yaklaşık dörtte birini ve ülkenin sentetik kauçuk üretiminin %40’ından fazlasını sağlıyor. Bu alanda bölgemizde karşılaştırılabilir ölçekte bir rakibimiz yok.

Bu temelin üzerinde yüksek teknolojili bir sanayi kuşağı yükseliyor: ağır kamyon üreticisi KAMAZ; Kazan Havacılık Üretim Birliği ve Kazan Helikopter Fabrikası; Zelenodolsk’taki gemi inşa sanayii. Tüm bunları üretim fazlası veren bir tarım-sanayi kompleksi tamamlıyor.

Tataristan süt üretiminde Rusya’da birinci, sığır etinde lider, patateste ise ülke ikincisi. Buğday üretiminde geleneksel olarak Krasnodar Krayı’nın ardından ikinci sırada yer alıyoruz. Cumhuriyet, kendi gıda güvenliğini Moskova’nın sadakasına muhtaç olmadan sağlıyor ve üstelik ihracat için fazla üretim yapıyor.

Egemenliğin yaratacağı asıl mali sarsıntı yeni vergilerin getirilmesi bile olmayacak; asıl sarsıntı, eski yağmanın sona ermesi olacak. Bugün Tataristan’da toplanan vergilerin üçte ikisi Moskova’ya gidiyor. Bunların başında petrolden alınan maden çıkarma vergisi ve neredeyse tüm katma değeri vergilendiren KDV geliyor. Bu paranın bir kısmı federal transferler biçiminde geri dönüyor, ancak bu yalnızca küçük bir pay: merkeze giden yüz milyarlarca rubleye karşılık 2024’te yaklaşık 89 milyar ruble. Bu, hiç de açık olmayan nedenlerle ödenen bir haraçtır: savaşı, Putin’in kaprislerini ve başkalarının emperyal hırslarını finanse etmek için.

Bu mali akışların yönü değiştirilip para evde kaldığı anda cumhuriyet büyük bir sermaye fazlasına kavuşacak. Bugün bilerek içinde tutulduğumuz açık değil, gerçek bir fazla: gelen paranın harcanandan fazla olduğu bir durum. Bağımsız hükümetin asıl görevi bu trilyonları çarçur etmek değil, akıllıca dağıtmak olacak: KDV ve kurumlar vergisinin temel oranlarını düşürmek, yerli üreticiler için tarifeleri sübvanse etmek, KAMAZ ve petrokimya devleri için elektrik ve lojistik maliyetlerini azaltmak.

Aynı zamanda, varlıkları bugün iki trilyon doları aşan Norveç varlık fonu örnek alınarak bir Tatar Devlet Kalkınma Fonu kurulacak. Petrolden elde edilen olağanüstü gelirler artık imparatorluk merkezinin ceplerine akmayacak. Bunun yerine çeşitlendirilmiş uluslararası bir portföye yatırılacak, bu portföyün getirisi de Tataristan vatandaşlarının yararına kullanılacak. Bu fon, petrol fiyatlarının düşmesine karşı mali bir yastık ve gelecek kuşaklar için bir sigorta olacak.

Para ve kredi alanında ulusal bir para birimi getirilecek; adına ister “altın” ister “Tatar somu” deyin, mesele adında değil. Geçiş döneminde bu para birimi, petrol ürünleri sepetine ve Tatar Ulusal Bankası’nın altın ve döviz rezervlerine sıkı biçimde bağlanacak. Spekülatif dalgalanma yok, kaos yok; yalnızca disiplinli bir karşılık.

Şüphecilerin başlıca itirazı, Tataristan’ın denize çıkışının olmaması. “Nereye gideceksiniz? Her yandan kuşatılmışsınız.” Oysa apaçık olanı görmek için haritaya bakmak yeter: İdil’imiz (Volga) ve daha İdil Bulgar Devleti zamanında işleyen, kuzeyden güneye uzanan tarihî İdil ticaret yolu var. Bu yolun eksterritoryal statüsünün yeniden tesisi coğrafi değil, siyasi bir meseledir. Kazan, Çistopol ve Naberejnıye Çelnı’deki modernleştirilmiş limanlardan “nehir-deniz” sınıfı gemiler Hazar Denizi’ne, oradan da Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaycan ve İran pazarlarına açılabilecek.

İran’ın ötesinde Hint Okyanusu’na çıkış açılıyor; Türkmenistan ve Kazakistan üzerinden neredeyse 40 milyon tüketicinin bulunduğu Özbek pazarına, Hazar üzerinden de Basra Körfezi ülkelerine. Evet, mevsimsel bir kısıt var: İdil’in kuzey kesimi birkaç ay boyunca donuyor. Demek ki bu aylar için ek depolama kapasitesi kurmak ve lojistik rezervler oluşturmak gerekiyor. Bu bir mühendislik meselesi ve pekâlâ çözülebilir.

Komşu ülkelerin bizi gümrük vergileriyle boğmaması için Moskova’da olmayan bir ticari avantajı kullanacağız: kendi lojistik altyapımızı. Tataristan; Başkurdistan, Kazakistan ve diğer kardeş topraklarla serbest ticaret anlaşmaları imzalayacak. Onlar polimerlerimize ve kamyonlarımıza gümrük vergisi uygulamayacak, karşılığında ulaşım ve liman altyapımıza ayrıcalıklı erişim elde edecek.

Bu bir hayırseverlik değil, doğal ve karşılıklı yarara dayalı bir alışveriş. Bu temel üzerine çeşitlendirilmiş bir ihracat portföyü kurulabilir: BDT’nin lastik sanayii için polietilen ve polipropilen; KAMAZ kamyonları ve elektrikli otobüsler; Mi ve Ansat helikopterleri; kalitesi Euro-6 motorlara uygun Euro-5 dizel yakıt ve jet yakıtı; ayrıca ayrı bir stratejik yön olarak, gıda krizinin derinleştiği ve kaliteli et ve süt ürünlerine talebin arzı aştığı Orta Asya ve Orta Doğu için sertifikalı helal ürünler.

Bir sonraki adım, 10-12 milyon aktif tüketiciden oluşan bir pazarı temsil eden bütünleşik bir ekonomik yapının, yani İdil Ekonomik Birliği’nin kurulması. Tataristan ile Başkurdistan arasındaki ortaklığın mantığı özellikle açık. Bu ortaklık Ufa, Salavat, Sterlitamak ve Nijnekamsk’in petrokimya kapasitelerinin birleştirilmesini, polimer fiyatlarının uyumlaştırılmasını, sentetik kauçuk pazarı üzerinde ortak denetimi ve etilen, propilen gibi kıt hammaddelerin takasını öngörüyor.

Bu yapının bir parçası da Kazan’ın havacılık ve otomotiv sanayii için elektroteknik ve röle üretimiyle Çuvaşistan, orman ve selüloz kaynaklarıyla Mari El olacak. Engeller kalktığı anda insanlar yukarıdan talimat beklemeden kendiliğinden ticaret yapmaya başlayacak. Ne de olsa Tataristan’da idari yük geleneksel olarak komşu bölgelerden daha ağır olmuştur ve iş dünyası nerede daha rahat nefes alınabileceğini çoktan biliyor.

Ancak maddi ekonomi denklemin yalnızca yarısı. Diğer yarısı, imparatorluk merkezinin ne kadar uğraşırsa uğraşsın elimizden alamayacağı şey: maddi olmayan sermaye. Elimizde İnnopolis var: Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Rusya Federasyonu’nda sıfırdan inşa edilmiş tek şehir; üstelik özel olarak bir BT merkezi ve özel ekonomik bölge olarak kurulmuş.

BT hizmetleri ihracatçıları için vergi tatili getirebiliriz: sıfır kurumlar vergisi, sıfır temettü vergisi ve fikrî mülkiyete sıfır vergi. Böylece yazılımcıları burada çalışmaya davet edebiliriz. Türkiye vergi teşvikleriyle şimdiden yatırımcı çekiyor; Singapur ise %17’lik temel kurumlar vergisi oranıyla stratejisini hedefli muafiyet ve teşvikler sistemi üzerine kurdu. Biz neden aynısını yapamayalım?

Kripto paralar ve yapay zekâ için yasal olarak düzenlenmiş bir “sandbox” (deneme alanı), Asyalı şirketlerin Ar-Ge merkezleri, ucuz enerjiyle çalışan veri merkezleri: tüm bunlar Tataristan’daki mevcut altyapıya doğal biçimde uyuyor ve havalanmak için yalnızca doğru siyasi koşullar gerekiyor.

Ayrı bir alan da İslami bankacılık ve burada yüzyıllara dayanan bir avantajımız var. Tatarlar en kuzeyde yaşayan Müslüman halktır. İslam, 1100 yılı aşkın bir süre önce, 922’de İdil Bulgar Devleti’nin devlet dini olarak kabul edildi. Bu tarihî sermaye, sukuk ihracı için yeterlidir: boş vaatlerle değil, gerçek sanayi varlıklarıyla desteklenen İslami tahviller. Sukuk aracılığıyla Suudi Arabistan, Katar, Türkiye ve Malezya’nın varlık fonları Tataristan’a yatırım yapabilecek. Altyapının mudarebe ve müşareke ilkelerine göre finanse edilmesi, kârın ve risklerin Körfez ülkelerinden gelen yatırımcılarla paylaşılması anlamına geliyor.

Bu bir ortaklıktır; İslam’da yasak olan faizli kredinin borç esareti değil. Kazan Helal Zirvesi ve düzenli ekonomik forumlar sayesinde Tataristan, Müslüman dünyasının kendisini İdil boyuna açılan doğal bir kapı olarak gördüğünü şimdiden gösterdi. Geriye yalnızca onu frenleyen emperyal prangalardan kurtulmak kalıyor.

Enerji ayrı ve dürüst bir konuşmayı gerektiriyor. Tataristan’da motor yakıtı ve petrol ürünleri fazlası var, ancak cumhuriyet Rusya’nın birleşik enerji sistemine bağlı ve Yamal gazına muhtaç. Tatneft’in kendi ürettiği ilişkili petrol gazı yılda yaklaşık 0,9-1 milyar metreküp, oysa cumhuriyet 16-18 milyar metreküp tüketiyor. Çözüm var. Önemli olan yapıcı bir strateji seçmek.

Birincisi, Yamal, Kazakistan ve Türkmenistan ile uzun vadeli, karşılıklı yarara dayalı anlaşmalar: gazın zaten bir yere sevk edilmesi gerekiyor ve ana boru hatları topraklarımızdan geçiyor.

İkincisi, Minnibayevo Gaz İşleme Tesisi’nin modernize edilmesi ve ilişkili gazın %99 oranında değerlendirilmesi.

Üçüncüsü, bugün Avrupa’da yapıldığı gibi, sanayi ve konut tüketimini 6-9 ay karşılayacak stratejik bir rezerv oluşturmak için yeraltı gaz depolarının genişletilmesi.

Elektrik sektörü hayallere kapılmadan modernize edilmeli. Zainsk Termik Santrali kombine çevrim teknolojisine geçirilmeli; bu, birim gaz tüketimini üçte bir azaltacaktır. Nijnekamsk Hidroelektrik Santrali, alçak düşülü türbinlerinin kapasitesini azami ölçüde kullanmalı. TAIF, Tatneft ve KAMAZ kendi üretim kapasitelerini kurmayı sürdürerek ortak şebeke üzerindeki yükü azaltacak ve fabrikaları kesintilere karşı koruyacak.

Elektrik şebekeleri ticari esasa göre Başkurdistan ve Samara şebekeleriyle senkronize edilmeli: karşılıklı yedekleme izolasyondan daha kârlı. Buna ek olarak “yeşil” enerji dönüşümü gerekiyor: Kamskoye Ustye, Spassk ve Rıbnaya Sloboda ilçelerinde potansiyel kapasitesi 150-200 megavat olan rüzgâr santralleri; hayvancılık tesislerinde biyogaz üniteleri (yurtdışındaki Tatarlar hazır teknolojiler önermişti, ancak önceki yönetim onlara düpedüz kapıyı kapattı); İdil’in ve Çulman’ın (Kama) muazzam su kaynaklarını kullanan küçük hidroelektrik santraller. Volga ve Kama, en geniş yerlerinde 43 kilometreye kadar yayılıyor. Böyle bir kaynaktan yararlanmamak günah olur.

Ne var ki ne petrokimya ne İnnopolis ne de sukuk en önemli etken olmadan işlemez: diplomasinin kalitesi. Egemen Tataristan’ın başarısı neredeyse tamamen dış politikasına bağlı olacak: esnek transit anlaşmalarına, yatırımcılarla doğrudan çalışmaya ve dünyaya Moskova’nın versiyonunu değil, kendi tarihimizi anlatacak etkili temsilcilere.

Ve burada cumhuriyetin hiçbir muhasebe yöntemiyle ölçülemeyecek bir kaynağı var: Tatarların %25’i Tataristan’da yaşıyor, %75’i ise onun sınırları dışında, dünyanın dört bir yanına dağılmış durumda. Mühendisler, bilim insanları, girişimciler, kültür insanları: çağırmak yeter, bu insan sermayesi mali hesapla değil, anavatanına aidiyet duygusuyla karşılık verecektir. Belki de en önemli yatırımımız budur.

Sonuç basit ama ciddi. Bağımsız Tataristan’ın ekonomik modeli yaşayabilir. Dahası, yüksek teknolojili bir finans ve sanayi merkezi olma potansiyeline sahip: İdil’in Singapur’u ya da, isterseniz, İdil’in Malezya’sı. Bütçe fazlamız, gelişmiş petrokimyamız, makine sanayimiz, tarım ürünleri fazlamız, İnnopolis’imiz, İslami sermayemiz ve Volga’mız olacak.

Arkamızda 1100 yıllık devlet geleneği ve milyonlarca kişilik bir diaspora var. Dedikleri gibi, her şeyimiz var; tek bir şey dışında: siyasi irade. Şimdilik. Ama irade kazanılabilir. İrade, bağımsızlığın bir risk olmadığını, tersine başkasının savaşında yavaş yavaş yanıp tükenme riskinden kurtulmanın bir yolu olduğunu kavramakla gelir.

Tataristan kendi egemenliğini kendi örsünde dövebilir. Bu makale ütopik bir tasvir değil. Özünde bir eylem kılavuzunun çalışma taslağıdır.

Ruslan Aisin, Özgür Milletler Ligi üyesi, Dünya Tatarları Konseyi koordinatörü