Черкестер

Рустам Хуажев

Еркін ұлттар лигасының (ЛСН) Президиумының мүшесі, Дүниежүзілік черкес агенттігінің бас хатшысы

Рустам Хуажев: бөлінген Черкесияның үні

Рустам Хуажев — черкес (адыг) қоғамдық және саяси қайраткері, заңгер, Еркін ұлттар лигасының (ЛСН) Президиумының мүшесі. Ол Дүниежүзілік черкес агенттігінің (World Circassian Agency) құрылтайшыларының бірі әрі бас хатшысы, сондай-ақ Біріккен Черкесия кеңесінің бас хатшысы. Оның қызметі черкес геноцидінің мойындалуына, черкес тілі мен мәдениетін сақтауға, туған жерінен қуылғандардың отанына оралу құқығына және черкес мемлекеттілігін қалпына келтіруге арналған. Ол өз мемлекеті болмаса, черкес халқы аман қалмайды деп сенеді.

Рустам Хуажев Адыгеядағы Мамхег ауылында туған. Республикада тұрып жүрген кезінің өзінде ол өз халқының ең басты қасіреті — ана тілінің жойылып бара жатқаны туралы ашық айтатын. 2019 жылы «Кавказский узел» басылымына берген түсініктемесінде ол өзі бала кезінде балабақшада бәрі адыгша сөйлейтінін, ал қазір бәрі керісінше екенін еске алған: балабақшаға ана тілін біліп келген бала орыс тіліне көшеді де, адыгей тілін бірте-бірте ұмытады.

Ресейден кеткеннен кейін Хуажев жұмысын эмиграцияда жалғастырды. Ол «Эра Черкесии» атты жеке сараптамалық-талдау жобасын жүргізеді және Солтүстік Кавказдағы черкестердің жағдайы туралы үнемі бейнеүндеу жасап тұрады. Ресей халықтарының тәуелсіздік жолындағы қозғалыстарын біріктіретін Лигада ол Президиум құрамына кіреді және черкес ұлттық қозғалысының өкілі болып табылады.

Хуажев черкес тарихын аяқталмаған геноцидтің тарихы ретінде қарастырады. Оның айтуынша, черкестердің шамамен 90%-ы қырылған немесе туған жерінен қуылған. Бүгінде тарихи отанында халықтың шамамен оннан бір бөлігі ғана – шамамен 800 мың адам тұрады. Ең ірі диаспораның саны шамамен 6 миллион адамды құрайды, ол Түркияда тұрады, едәуір бөлігі — Иорданияда, Сирияда және басқа елдерде.

Хуажев халықтың отанында да бөлініп отырғанын атап көрсетеді. Черкестер үш республикада — бір-бірімен тіпті шектеспейтін Адыгеяда, Қарашай-Черкесияда және Кабардин-Балқарияда тұрады және ол жақта үш түрлі атаумен жазылған. Ол мектептерде черкес тілін міндетті түрде оқыту 15 жылдан астам бұрын алынып тасталғанын, ал 21 мамырдағы – Орыс-Кавказ соғысы құрбандарын еске алу және аза тұту күніндегі – еске алу жиындары биліктің қарсылығына тап болатынын еске салады. Оның бағалауынша, черкес халқының негізі — дін емес, дәстүр, «Адыгэ Хабзэ» деп аталатын жазылмаған кодекс. Соның арқасында халық туған жерінен жырақта өткізген бір жарым ғасыр ішінде өзіндік санасын да, мәдениетін де, отанына оралып, өз мемлекетін қалпына келтіру арманын да жоғалтпаған.

Хуажев үшін геноцидті мойындау өз алдына мақсат емес. Ол мұны тарихи әділеттілікті қалпына келтіру, черкес қоғамын топтастыру мен мемлекеттілікті қалпына келтірудің іс жүзіндегі құралы деп біледі. Черкес геноцидін 2011 жылы Грузия, ал 2025 жылы Украина мойындады. Хуажев келесі одақтастарды Литвадан, Латвиядан, Эстониядан және Польшадан іздейді: оның айтуынша, бұл елдер оккупация мен қуғын-сүргінді өздері бастан кешкендіктен, черкестерді түсінеді.

2025 жылғы тамызда Хуажев бастаған Біріккен Черкесия кеңесінің делегациясы Литва Сеймінің депутаттарымен кездесулер өткізді. Сол жылдың желтоқсанында Сеймде «Черкес геноциді тарих және қазіргі саясат контекстінде» атты халықаралық конференция өтті, оның қорытындысы бойынша литва парламентшілеріне геноцидті мойындау туралы ресми үндеу табысталды. 2026 жылғы 6 шілдеде Хуажев Германиядан бейнебайланыс арқылы Шушадағы халықаралық конференцияда кемсітушілік және оған қарсы күрес туралы баяндама жасады. Ол бұл конференцияны тарихи оқиға және жұмыстың жаңа кезеңінің басы деп атады.

Ресей билігі оның қызметіне қудалаумен жауап беріп отыр. 2026 жылғы 28 мамырда Росфинмониторинг оны терроризмге қатыстылығы туралы белгімен «террористер мен экстремистер» тізбесіне енгізді. 2026 жылғы 2 қазанда Әділет министрлігі оны «қалаусыз» ұйымға қатысқаны және соғысқа қарсы сөз сөйлегені үшін айыптап, «шетелдік агент» деп таныды. Бұған жауап ретінде Хуажев черкестер де адамдар мен халықтарға қарсы қылмыс жасайтындардың тізімін жүргізіп отырғанын мәлімдеді.

Рустам Хуажевтің қызметінде құқық, тарих және саясат бір мақсатқа қызмет етеді – черкестер өздерінің тарихи жадын, отанын және мемлекеттілігін қайтаруы тиіс. Ол әлемнің 1864 жылғы трагедияны геноцид деп тануына, туған жерінен қуылғандардың отанына оралу құқығын алуына, ал бөлінген халықтың қайтадан біртұтас болуына қол жеткізуге ұмтылады.

Тіл туралы

«Ресей империясы черкес тілін өшіру, жою үшін қолынан келгеннің бәрін барынша жасап жатыр»

LRT радиосының орыс қызметіне берген сұхбаты, 2025 жылғы 15 тамыз

Мемлекеттілік туралы

«Өз мемлекетімізді қалпына келтірмесек, біздің ассимиляциямыз бен біздің құрып кетуіміз — тек жақын уақыттың ғана мәселесі»

LRT радиосына берген сұхбатынан, 2025 жылғы 15 тамыз

Ресей мемлекеті туралы

«Мемлекет адамдарға қалай ойлауы керектігін… және өздерін кім ретінде сезінуі керектігін таңуға тырысады»

Шушадағы конференцияда сөйлеген сөзінен, 2026 жылғы 6 шілде

Геноцид туралы

«Біз үшін геноцидті мойындау қандай да бір өз алдына мақсат емес, бұл — тарихи әділеттілікті қалпына келтіру»

LRT радиосының орыс қызметіне берген сұхбаты, 2025 жылғы 15 тамыз