30 қазанда Анкарада өткен Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) XIII саммитінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ресейді «ТМҰ+» форматына шақыруды немесе оған бақылаушы мәртебесін беруді ұсынды. Дәлелдердің бірі ретінде Ресейде көптеген түркі халықтарының тұратыны айтылды.
Біз, осы халықтардың өкілдері, мәлімдейміз: Ресейдегі түркі халықтарының өз үнін дербес жеткізу құқығын Мәскеудің олардың атынан сөйлеу құқығымен алмастыруға болмайды. Түркі республикаларының басшылары дербестіктен айырылған, негізгі шешімдерді Кремль қабылдайды. Ресейдің ТМҰ-ға қатысуы біздің халықтарымыздың өкілдігі емес, Кремльдің тәуелсіз түркі мемлекеттеріне ықпал ету құралы болар еді.
Мәскеу біздің халықтарымыздың түркі әлемімен байланысына қалай қарайтынын бұған дейін-ақ көрсеткен. 2015 жылғы желтоқсанда Ресей мәдениет министрі Алтайдан, Башқұртстаннан, Сахадан, Татарстаннан, Тывадан және Хакасиядан бұл республикалар бақылаушы болған ТҮРКСОЙ ұйымымен «барлық байланысты дереу тоқтатуды» талап етті. Бүгін сол Мәскеу ТМҰ үстелінен орын сұрап отыр.
Ресейдегі түркі халықтарының он мыңдаған өкілі Украинаға қарсы соғысқа жіберілді; қаза тапқандар саны жөнінен Башқұртстан мен Татарстан алғашқы орындарда тұр. ТМҰ мемлекеттерінің азаматтарын алдау мен мәжбүрлеу арқылы соғысқа жалдап жатқаны туралы да хабарлар түсіп жатыр.
2025 жылғы қыркүйекте Президент Тоқаев Алтайды орынды түрде «барша түркінің алтын бесігі» деп атады. Алайда Алтай Республикасында тұрғындардың өз жеріне бақылауын әлсірететін реформаға қарсы шыққан белсенді Аруна Арна 2026 жылғы маусымда «терроризмді ақтау» ісі бойынша, телеграм-арнасында жарияланған екі ән үшін, бес жылға колонияға кесілді. Татарстан мен Башқұртстанда ВТОЦ және «Башкорт» ұйымдарына тыйым салынған. Баймақ ісі бойынша ондаған башқұрт түрмеде отыр, бірнеше адам өлтірілді. Ана тілдерін үйрену аптасына бірнеше сағатқа дейін қысқартылған, ал ана тілінде толыққанды білім алу мүмкіндігі мүлде жоқ.
Біз ТМҰ-ға мүше мемлекеттерге жүгінеміз: Ресейдегі түркі халықтары өздерінің дербес, тәуелсіз үнінен айырылып отырғанда, Ресейге бақылаушы мәртебесін де, «ТМҰ+» форматына қатысуды да бермеңіздер.
Біз Ресейден мыналарды талап етеміз:
-
Түркі халықтарының халықаралық мәдени және саяси байланыстарын шектеуді, соның ішінде олардың түркі мемлекеттерімен және халықаралық түркі ұйымдарымен дербес ынтымақтастығына араласуды тоқтату.
-
Өз халықтарын, тілдерін және ұлттық құқықтарын қорғауды жақтайтын түркі халықтарының ұлттық белсенділерін, саяси қайраткерлерін, құқық қорғаушылары мен қоғамдық ұйымдарын қудалауды тоқтату;
-
Ресей Федерациясының республикаларында түркі тілдерінде толыққанды білім беруді қалпына келтіру: оны аптасына екі сағатпен шектемей, білім берудің барлық тиісті деңгейлерінде ана тілінде оқу мүмкіндігін қамтамасыз ету;
-
Түркі халықтарының өкілдерін Украинаға қарсы соғысқа қатысуға әскери және әкімшілік жолмен мәжбүрлеуді, сондай-ақ түркі мемлекеттерінің азаматтарын жалдау кезінде алдау мен қысым көрсету тәжірибесін тоқтату;
-
Түркі республикаларының табиғи ресурстарын әділетсіз пайдалануды тоқтатып, олардың халықтарының өз табиғи байлығына билік ету құқығын іс жүзінде қамтамасыз ету;
-
Түркі халықтарының ұлттық дамуға және өзін-өзі басқаруға нақты құқықтарын қамтамасыз ету, оның ішінде тілдерді, мәдениетті, тарихи жадты қорғау және өз экономикалық әрі саяси болашағын дербес айқындау мүмкіндігін қамтамасыз ету.
Бұл талаптар орындалмайынша, Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымымен жақындасуы туралы әңгіме түркі бірлігіне ұмтылыс емес, Кремльдің тәуелсіз мемлекеттерге саяси ықпалын кеңейтуге және тарихи-мәдени байланыстарды Ресей сыртқы саясатының мүддесіне пайдалануға талпыныс сияқты көрінеді.
Түркі бірлігі түркі халықтарын Мәскеудің империялық мүдделеріне бағындыруға емес, бостандыққа, тең құқықтылыққа және ұлттық қадір-қасиетті құрметтеуге негізделуі тиіс.
Халықтарға – бостандық! Тұлғаға – бостандық!
31.10.2026
Еркін ұлттар лигасындағы түркі халықтарының өкілдері:
Башқұрттар – Руслан Габбасов, Башқұрт ұлттық қозғалысының шетелдегі комитетінің төрағасы;
Татарлар – Руслан Айсин, Әлем татарлары кеңесінің («Татар Шурасы») төрағасы.
Сергей Исмагилов, «Азатлык» татар ұйымының төрағасы.
Аида Абдрахманова, Татарстан тәуелсіздігі комитетінің төрағасы.
Саха – Раиса Зубарева, Саха тәуелсіздігі үшін қозғалыстың төрағасы.
Мәлімдемені қолдағандар:
Чуваштар – Родион Евдокимов (Илмар Янкас), Ирĕклĕх қозғалысының жетекшісі, Чувашия – Еділ Бұлғариясы дипломатиялық кеңесінің («Канашӗ») үйлестірушісі
Тувалар – Эрес Кара-Сал, «Жаңа Тува» қозғалысының негізін қалаушылардың бірі
Хакастар – Амина Ахпашева, «Еркін Хакасия» қозғалысының төрағасы